LOADING
December 21, 2021 4 Comments

فضای مجازی، اختلال نقص توجه و بیش فعالی: علم شناختی چه می گوید؟

زهرا رضازاده

دانشگاه ال ام او، مونیخ

مروری بر چهار مقاله

Sagar, 2021, Wiederlod, 2019, Settanni, 2018, Chaelin, 2018

بسیار پیش می آید که در مورد تحقیقاتی می شنویم که ارتباط حضور در فضای مجازی را با بروز علایم اختلال نقص توجه و بیش فعالی بررسی کرده اند. از طرف دیگر، تحقیقاتی تاثیر وجود این اختلال را بر ایجاد اعتیاد به حضور در فضای مجازی بررسی کرده اند. علاوه بر این همه، تاثیر متقابل این دو موضوع بر درک ما از گذر زمان نیز بسیار مورد پژوهش قرار گرفته است. 
این تحقیقات چه می گویند؟

اختلال نقص توجه و بیش فعالی (ADHD) چیست؟

فرد دارای اختلال نقص توجه و بیش فعالی، توانایی دقت و تمرکز بر روی یک موضوع را نداشته، در یادگیری کند است و فعالیت بدنی بسیار بالایی دارد. این اختلال با فقدان توجه، فعّالیت بیش‌ازحد، رفتارهای تکانشی یا ترکیبی از این موارد همراه است.

اختلال نقص توجه و بیش فعالی ریشه ی ژنتیکی دارد. اگر در کسی از خویشاوندان نزدیک شما این اختلال تشخیص داده شده است، با احتمال بالایی ممکن است که شما هم شکایت های مشابهی داشته باشید؛ اما این طور نیست که محکوم به داشتن ADHD باشید، و حتی در صورت داشتن این اختلال، راه هایی برای مقابله با علایم آن در برابر شما قرار دارند.

افراد دارای اختلال نقص توجه و بیش فعالی، یکی یا مجموعه ای از این علایم را دارند:
عدم توانایی تمرکز بر روی یک موضوع واحد
عدم توانایی دنبال کردن دستورالعمل ها
بیش فعالی و ناآرامی: فعالیت بیش از حد
تکانشگری: حرکات شتاب زده و بدون فکر

با این وجود، اگر وظیفه ی مشخصی بر عهده ی فرد دارای اختلال باشد، که به انجام دادن آن علاقه ی زیادی داشته باشد، می تواند آن را با تمرکز بسیار بالایی انجام دهد. این مشاهده مشخص می کند که فرد دارای اختلال فاقد توانایی تمرکز نیست، اما نمی تواند این تمرکز را به موضوعاتی بدهد که به آنها علاقه ندارد. اما خب، زندگی پر از مسائل غیر قابل اجتنابی ست که ما به آنها علاقه نداریم، اما باید انجامشان بدهیم!

نکته ی دیگر در مورد اختلال نقص توجه و بیش فعالی این است که با میزان هوش هیچ ارتباطی ندارد. از میان تمام انواع هوش (هوش ریاضی، هوش احساسی، هوش موسیقی و غیره، چه قابل تشخیص با تست های IQ باشد چه نباشد)، هیچ کدام ارتباطی با اختلال نقص توجه و بیش فعالی ندارد. 

ارتباط بین استفاده از فضای مجازی و اختلال نقص توجه و بیش فعالی

تکنولوژی های آنلاین مانند اینستاگرام، تلگرام، توییتر و واتس آپ به راحتی در دسترس و به شدت مهیج هستند. این تکنولوژی ها زمینه ی بسیار مناسبی برای کلیک کردن های پی در پی فراهم می کنند؛ همین طور برای ابراز وجود، گرفتن توجه و به تبع آن احساس بی قراری در صورت دریافت نکردن توجه، و در یک کلام، برای بیش فعالی!

فضای مجازی پاداش هایی کوچک اما فوری و بدون زحمت به فرد می دهد. پنج تا ده درصد از افرادی که در فضای مجازی حضور دارند، قادر نیستند که کنترل میزان زمان صرف شده در این فضاها را در دست بگیرند. این وضعیت، طبق نظر روان شناسان، نوعی اعتیاد است. جالب است بدانیم که اختلالات مغزی مشاهده شده در اسکن های مغزی از افراد معتاد به فضای مجازی، بسیار شبیه به افراد معتاد به مواد مخدر است. به طور خاص، ماده سفید موجود در نواحی مغزی مرتبط با تمرکز، تصمیم گیری و آنالیز احساسات، به طور واضح تحلیل می رود.

شاید تصور کنیم افرادی که قادرند همزمان با کار کردن، در فضای مجازی نیز فعالیت بالایی داشته باشند، حتما توانایی عملکرد چند تکلیفی (multitasking) بالایی دارند، اما مطالعات نشان می دهند که افراد معتاد به فضای مجازی، در مقایسه با افرادی که به طور معمول در فضای مجازی حضور دارند، عملکرد بسیار پایینی در تست های تعویض وظیفه دارند. تحقیقات این موضوع را روشن می کنند که انجام همزمان چند کار در چند فضای آنلاین، توانایی مغز در تشخیص و حذف عوامل حواس پرت کن را کم می کند و حتی بر روی عملکرد حافظه تاثیر منفی دارد.

اعتیاد به فضای مجازی از راه دیگری نیز بر عملکرد مغز تاثیر منفی دارد: از طریق ترشح غیر معمولی دوپامین. دوپامین یک تعدیل کننده ی عصبی در مغز است که فعالیت آن به درک احساسات لذت بخش مربوط است. یکی از شرایطی که این احساسات لذت بخش را برای ما ایجاد می کنند، ارتباط های اجتماعی ماست. در حالی که فقط 30 تا 40 درصد از ارتباط های رو در روی ما در اجتماع در مورد شخص خودمان است، 80 درصد از ارتباط ها در فضای مجازی خود-محور هستند. این نوع ارتباط ها در فضای مجازی باعث افزایش غیرطبیعی ترشح دوپامین می شوند. بنابراین، به مرور مغز ما به ترشح میزان بالایی از دوپامین (که فقط از طریق حضور در فضای مجازی میسر میشود) وابسته می شود. تحقیقات تصویربرداری مغزی با روش ام آر آی نشان می دهند که این نوع ترشح دوپامین، همان قسمت هایی از مغز را تحریک می کند که در احساساتی مثل عشق، انگیزه یا ارضای جنسی دخیل هستند. در واقع، بدن شما در حین حضور در فضای مجازی، با فعالیت ساده ای مثل حرف زدن در مورد خودتان، به شما با ترشح دوپامین پاداش می دهد!

تحریک روانی و احساسی ناشی از حضور در فضای مجازی، در کنار اختلال در ریتم شبانه روزی بدن، ناشی از نور آبی که بی وقفه از تلفن همراه یا تبلت به چشم های ما وارد می شود، همه با هم منجر به اختلال شدیدی در خواب ما می شوند، که این اختلال نیز به نوبه ی خود علایمی مانند نقص توجه و بیش فعالی را ایجاد می کند.

همان طور که اختلال نقص توجه و بیش فعالی در کودکان می تواند بیش فعالی فیزیکی را باعث شود، در افراد بزرگ سال دارای این اختلال، می تواند باعث بیش فعالی درونی شود. شاید به همین دلیل است که افراد بزرگ سال دارای این اختلال، برای رها کردن انرژی مضاعف درونشان، به فضای مجازی متوسل می شوند.

مقالاتی که در این متن مورد بررسی قرار گرفتند، آزمایش های خود را برای ارزیابی تاثیر متقابل فضای مجازی و اختلال نقص توجه و بیش فعالی بر روی نوجوانان انجام دادند و ارتباط مستقیم بین اعتیاد به فضای مجازی و ایجاد علائم اختلال نقص توجه و بیش فعالی را تایید می کنند. همین طور برعکس، تایید می کنند که وجود این علایم نیز فرد را به سمت اعتیاد به فضای مجازی سوق می دهد.

درک زمان و چشم انداز زمانی

افراد دارای اختلال نقص توجه و بیش فعالی در درک زمان مشکل دارند. اغلب دیر به قرارها می رسند. اغلب وقت تلف می کنند. اما جالب است که اگر مهلت مشخصی برای انجام وظیفه ای داشته باشند، آن وقت گذر زمان را به درستی درک می کنند. اما باز هم، اگر این مهلت و عواقب از دست دادن آن برای این افراد اهمیت بالایی نداشته باشد، باز در محاسبه ی این که انجام هر قسمت از وظیفه چه مقدار زمان می برد، دچار چالش می شوند و زمان را از دست می دهند. شاید بگویید خیلی از ما این طور هستیم، وقت تلف می کنیم؛ اما افراد دارای اختلال نقص توجه و بیش فعالی به واقع برای برنامه ریزی زمانی فعالیت های ساده و روزانه ی خود دچار چالش هستند.

از طرف دیگر، چشم انداز زمانی شیوه ایست که هر کدام از ما تجربه های زندگی خود را به سه دسته ی مشخص گذشته، حال و آینده تقسیم می کنیم.
پنج جهت گیری برای چشم انداز زمانی تعریف شده است:
گذشته ی منفی: افراد با جهت گیری گذشته ی منفی، به خاطر ضربه ی روانی که ممکن است در گذشته خورده باشند یا تجربه های ناخوشایندی که در حال دارند، نگاهی منفی به گذشته ی خود دارند.
حال لذت گرا: افراد با جهت گیری حال لذت گرا به دنبال لذت هرچه بیشتر در حال هستند، بدون آنکه به عواقب این لذت گرایی فکر کنند یا قدرت به تعویق انداختن این لذت را به آینده داشته باشند.
آینده: افراد با جهت گیری آینده فقط متمرکز روی دست آوردهایی هستند که برای آینده ی خود برنامه ریزی کرده اند.
گذشته ی مثبت: بر خلاف جهت گیری گذشته ی منفی، این جهت گیری با درکی مثبت و احساسی نوستالژیک نسبت به گذشته تعریف می شود.
حال مقدر شده: افراد با جهت گیری حال مقدر شده تصوری جبری از آینده دارند که فعالیت آنها در حال تاثیری روی آن آینده نخواهد داشت.
البته که چشم انداز زمانی انسان می تواند ترکیب های متنوعی از این جهت گیری ها را شامل شود.

افراد دارای اختلال نقص توجه و بیش فعالی با چشم اندازی لذت گرا و مقدرشده نسبت به حال، افکار منفی نسبت به گذشته و دیدگاهی منفی نسبت به آینده شناسایی می شوند. آنچه در میان مطالعات مشترک است این است که افراد دارای اختلال نقص توجه و بیش فعالی گرایشی منفی نسبت به آینده دارند و نسبت به گذشته و حال خود نیز تصوری منفی و خالی از اختیار دارند. این مشاهدات روشن می کنند که مکانیزم های مختل خود تنظیمی در افراد دارای اختلال نقص توجه و بیش فعالی، آنها را هرچه بیشتر به حضور در فضای مجازی سوق می دهد، شاید که مأمنی برای فرار از اضطراب و تشویش خود بیابند.

جوانترین نسل در هر خانواده، دانش آموزان تا سنین قبل از ورود به دانشگاه و افرادی که اختلالات ذهنی قبلی داشته اند، بیشتر در معرض استفاده ی اعتیادگونه از فضای مجازی، و به تبع آن بیشتر در معرض درگیری با علایم اختلال نقص توجه و بیش فعالی هستند.

امروزه، کودکان ما از حدود چهارماهگی در معرض فضای مجازی قرار می گیرند، وقتی که به شدت آسیب پذیر هستند! شاید وقت آن است که پاسخ مثبت را به این سوال که آیا فضای مجازی باعث ایجاد علایم اختلال نقص توجه و بیش فعالی می شود، بپذیریم و به این سوال مهم تر فکر کنیم: آیا نسل های جدید ما، که بیش فعالی و اختلال تمرکز در لوح وجودشان نهادینه شده، خواهند توانست یک جامعه ی انسانی سالم را برقرار نگه دارند؟

می توانم با تست آنلاین علایم اختلال نقص توجه و بیش فعالی را در خودم بررسی کنم؟

اگر در مورد چشم انداز زمانی خود کنجکاو هستید، اینجا می توانید آن را با تست ZTPI تشخیص دهید. برای این که بدانید روزانه چه مقدار زمان در فضای مجازی صرف می کنید (اگر واقعا نمی دانید!)، از طریق این تست متوجه خواهید شد.

در ایران، تا دهه های اخیر، نمود خارجی اختلال نقص توجه و بیش فعالی را بیشتر از طریق بیش فعالی می دانستند و متاسفانه در مدارس تست های منسجمی برای تشخیص این اختلال در بازه ی 6 تا 12 سال (که سن شناخته شده برای بروز علایم این اختلال در کودکان است) انجام نمی شد. این البته با اختلال نقص توجه و بیش فعالی در بزرگ سالان، ناشی از عواملی مانند فضای مجازی، متفاوت است. برای تشخیص اینکه آیا علایم اختلال نقص توجه و بیش فعالی را دارید (البته که دکتر روان پزشک در این زمینه تشخیص اصلی را خواهد داد)، اینجا می توانید با تست کوتاهی متوجه شوید.

4 Comments

  • Elaheh

    این مقاله بسیار جالب توجه و تأمل برانگیز بود.
    آیا تست هایی که در مقاله بدان ارجاع داده شده بود به زبان فارسی هم موجود است؟بسیار متشکر خواهم بود اگر به من معرفی شود.🙏🏼

    Reply

  • فایزه مرادی

    فوق العاده بود سپاس.
    من به عنوان یک فرد رنج برنده از از بیش فعالی مجبورم تلفن همراه با خودم دانشگاه نبرم
    از طرفی مطلبی که برای عموم ممکنه یک هفته خوندنش طول بکشه اگر علاقه من باشه یک روزه می آموزم ولی اگر علاقه من نباشه یکسال هم کمه
    بنابراین مجبورم پاداش های کوتاه مدت برای خودم در نظر بگیرم و اون کاری که مورد علاقم نیست رو همراه کنم با یک کاری که خیلی علاقه دارم تا تمرکز لازم رو پیدا کنم

    Reply

    • Zahra RZ

      همان طور که شما هم با تجربه تون متوجه شدید، راهکارهایی برای مقابله با علایم این اختلال وجود دارند و تمرین کردن این راهکارها در کنار مشورت با پزشک بسیار تاثیر داره

Leave a Reply

Your email address will not be published.